Bijna vier op de tien werknemers werken regelmatig buiten kantoortijden. Ruim een op de tien doet nachtwerk, zeven op de tien overwerk. Werktijden zijn een belangrijk aspect in de belasting van mensen door hun werk.
Nachtwerk zou zo veel mogelijk vermeden moeten worden. Daarover is consensus bij arboprofessionals. Overige aspecten van werktijden verdienen ook hun aandacht.
Voor de werkgever is een werkrooster hét middel voor afstemmen van personeelsinzet en werkaanbod. Ruim vier op de vijf werknemers vinden het belangrijk zelf invloed te hebben op hun werktijden. Een op de vijf werknemers is niet tevreden wat betreft het zelf werktijden kunnen bepalen. Daarmee staan werktijden in de top drie van irritatiepunten van werknemers. Een op de veertien werknemers vindt aanpassing van werktijden nodig in verband met de gezondheid.
Gezondheid
Langdurig onregelmatig werk kan flinke gezondheidsgevolgen hebben: slaapproblemen, meer kans op chronische ziekten, verhoogde stressniveaus, vroeggeboorte en laag geboortegewicht bij zwangeren, zelfs depressie. Het risico van fouten en ongelukken op het werk is groter. Het privé- en gezinsleven lijdt. Dit alles is het sterkst bij langdurig nachtdiensten draaien.
Systemisch
Het discours onder arboprofessionals wijst vaker naar de systemische aspecten van werkdruk en ziekteverzuim. Wetenschappelijke evidence groeit: “Recente longitudinale studies naar arbeidsomstandigheden laten zien dat niet alleen extreme werksituaties schadelijk zijn, maar juist ook langdurige blootstelling aan suboptimale arbeidscondities cumulatieve gezondheidseffecten veroorzaakt”; bedrijfsarts Ernst Jurgens citeert dit in TBV.
Aangrijpingspunten op systemische kwesties zijn lastig te vinden. Invloed van werknemers op arbeidstijden is er een van. Er is enig bewijs dat invloed van werknemers op hun roosters en andere aspecten van werktijden deproblematiek verlicht.
Regelgeving
Een rooster moet minimaal voldoen aan de Arbeidstijdenwet en het -besluit. Veel ervan geldt alleen als het is verwerkt in de cao of een bedrijfsregeling. Cao’s mogen op onderdelen ongunstig afwijken. De indruk is dat dat nogal eens gebeurt.
De ondernemingsraad heeft instemmingsrecht op “arbeids- en rusttijden” zoals het in de Arbeidstijdenwet heet.
De Arbeidsinspectie controleert en beboet overschrijden van wettelijke normen. De boetes worden berekend per werknemer per dag: dat kan snel hoge bedragen geven.
Werkgevers losten bezettingsproblemen wel op met oproepkrachten. Maar zulke werknemers met een onvoorspelbaar werkpatroon krijgen extra bescherming door de Wet transparante en voorspelbare arbeidsvoorwaarden: de werknemer mag werk weigeren als de werkgever dat biedt buiten vooraf afgesproken tijden.
Uitgebalanceerd
Hoe zijn werktijden in balans te brengen? De vakbonden FNV en CNV Vakmensen en de Algemene Werkgeversvereniging Nederland (AWVN) hebben zich beraden over werktijden in relatie tot duurzame inzetbaarheid, in hun stichting Sociale Partners voor Duurzame Inzetbaarheid (SPDI). Hun visiestuk “Uitgebalanceerde organisatie van arbeidstijden” bevat interessante overwegingen.
In de praktijk van alledag hebben veel bedrijven en instellingen de handen vol aan snel en adequaat reageren op veranderingen. Het leidt tot ad hoc maatregelen, in het nadeel van kwaliteit, financiële gezondheid en duurzame inzetbaarheid op termijn.
Overwerk geen oplossing
Zo schrijven de drie over overwerk: “Dit lijkt op het eerste gezicht incidentele knelpunten in de bezetting op te lossen. Maar bij nadere beschouwing levert het vaak vooral vitaliteits- én kwaliteitsrisico’s op door overbelasting.” Hun stelling is: duurzame inzetbaarheid is gebaat bij het dágelijks voorkomen van overwerk. Dat maakt de bedrijfsvoering stabieler.
Roostervuistregels
De SPDI publiceerde elf aandachtspunten voor zo gezond en prettig mogelijk werk. Een verkorte weergave is als volgt.
1. Aantal nachtdiensten Beperk ze waar mogelijk, 2 tot 3 achtereen is optimaal.
2. Opkomsttijd Volg zo veel mogelijk de natuurlijke slaap- en waakbehoefte, streef naar 7:00 uur of later.
3. Lengte dienstreeks Zorg voor verdeling van arbeid en rust, de optimale reekslengte is 3-4 diensten, het maximum is 6.
4. Rotatierichting dienstrooster Rooster voorwaarts roterend: van dag, naar avond, naar nacht, voor meer hersteltijd tussen diensten.
5. Rotatiesnelheid dienstrooster Plan 2-3 dezelfde diensten op rij, met name bij nachtdiensten. Hoe korter de reeks, hoe eenvoudiger de terugkeer naar ‘normaal’.
6. Voldoende rustdagen Plan na 4-5 diensten minstens 2 rustdagen, na 6 diensten minstens 3.
7. Duur van de dienst Beperk deze tot 9 of 8 uur voor dag- of nachtdienst.
8. Pauzes Per dienst op z’n minst 2 x 15 minuten + 1 x 30 minuten.
9. Avonden en (gebroken) weekenden Houd waar mogelijk rekening met individuele behoeften, de praktische en sociale impact verschilt sterk per persoon.
10. Regelmaat Zorg bij voorkeur voor een herkenbaar roosterpatroon.
11. Gemiddelde arbeidsduur Beperk deze afhankelijk van de roosterzwaarte tot max. 34-38 uur per week.
Deze Roostervuistregels ogen grotendeels gunstiger voor de gezondheid dan wettelijke, cao- of bedrijfsregelingen. Niets let arboprofessionals om bij werkgevers te bepleiten deze aanbevolen vuistregels te volgen.
Principes voor goede zeggenschap van werknemers over roosters
Als rode draden in de betogen van adviseurs arbeidstijden op de markt is het volgende te noemen.
Inzicht en transparantie Wat zijn bezettingseisen, piekmomenten, taken en roosterregels zoals wettelijke en gezondheidskundige eisen? Als werknemers er weet van hebben van groeit het draagvlak. Heeft de werkgever een roostermaker? Laat hem zich met de mensen verstaan!
Voorspelbaarheid Dat is nodig voor combineren van werk en privé. Dat vraagt duidelijke vaste momenten voor indienen van wensen, voor publicatie van roosters en vaste kaders voor wijzigingen.
Gelijke kansen De invloed moet voor ieder gelijk uitpakken. Zorg voor objectieve criteria, denk aan roulatie (ieder even vaak onaangename diensten) of een puntensysteem (ieder ongeveer evenveel min- en pluspunten).
Balans belangen Niet alles kan, de kunst is het uitbalanceren van bedrijfscontinuïteit en persoonlijke voorkeuren.
Open cultuur Dit is geen principe, maar een onmisbare algemene factor: onderling vertrouwen, waardering en dialoog tussen leiding en werknemers. Cruciaal zijn actief vragen naar wensen, teams die elkaar ondersteunen, bespreken van grenzen die mensen stellen.
Hoofdvormen individuele roosters
Het meest gangbaar is het zogeheten repeterend rooster. De werkende heeft bijvoorbeeld telkens vier dagen vroege dienst, idem late dienst en nachtdienst, met vrij tussendoor. De werknemer kent z’n werktijden ver vooruit. De praktijk is weerbarstig. Heel vaak zien werknemers zich gedwongen met collega’s diensten te ruilen; werkgevers doen er goed aan dat toe te staan zolang de feitelijke diensten binnen de normen blijven. De grote verscheidenheid aan wensen leidt tot het zoeken naar nieuwe vormen.
Dat voedt het pleidooi voor individuele roosters. De AWVN onderscheidt de volgende drie hoofdvormen. Die geven toenemend zeggenschap over en diversiteit in werktijden.
1. Shiftpicking of intekenroosters: de werkgever maakt een leeg rooster met de (en soort van) benodigde diensten. Werknemers die aan de eisen voldoen, kunnen inschrijven op bepaalde diensten of uit die diensten hun persoonlijk rooster samenstellen. Vaak gaat dit in rondes, zoals (1) intekenen en (2) herschikken door werknemers, met (3) goedkeuring van het rooster door de leidinggevende, soms na een laatste herschikking door een roostermaker.
2. Matching: de werkgever benoemt niet vooraf de diensten, wel de nodige bezetting voor de verschillende tijdstippen. De werknemers voeren geen diensten in maar wel hun wensen over tijdstippen dat ze wel of niet willen werken. Het systeem of de roostermaker gaat proberen de wensen passend te maken met de bezettingseisen.
3. Zelfroosteren: het team of de afdeling bepaalt alles zelf, qua inhoud (welk werk) en tijd (wanneer), binnen de doelstellingen van de organisatie. Het werk is als vanouds te vertalen in diensten, maar ook zijn de roosters te organiseren vanuit de te verrichten activiteiten of de output die men wil realiseren.
Digitale roosterapps: ze vervangen het goede overleg niet
Inmiddels is er een groot aanbod van apps om roosters op te stellen of aan te passen. Ze houden rekening met voorkeuren, mensen kunnen makkelijk ruilen. Apps kunnen automatisch goedkeuring geven op basis van vastgestelde regels. Maar apps kunnen nooit het goede overleg tussen leiding en werkenden vervangen.
Gesprek
Voor eerlijke uitkomsten zijn spelregels nodig en moeten soms knopen worden doorgehakt; liefst in het team. Met individueel roosteren krijgen werknemers dus niet altijd wat ze willen. Wel ontstaat er op een eerlijke en evenwichtige manier een rooster zo dicht mogelijk bij hun wensen. De AWVN stelt: “Het gesprek over werktijden wint daarmee aan belang. Je moet er met elkaar zien uit te komen: met collega’s en met de leidinggevende.”
Gezamenlijke sociale partners reiken middelen aan voor zo’n gesprek. Zo is er een “Struikelmap arbeidstijden”. Deze attendeert op mogelijke signalen over knelpunten én welke vragen er te stellen zijn om die en oplossingen boven tafel te krijgen. Een veel voorkomende issue is onregelmatigheid of onvoorspelbaarheid van werktijden. Signalen zijn onder meer regelmatig overwerken, grillige bedrijfstijden, veel reserve- of consignatiediensten, stuwmeren van verlofdagen en grote verschillen tussen geplande en gerealiseerde roosters. De Struikelmap bevat vragen en inzichten waarmee een workshop over problemen en oplossingen is te organiseren.
Arbeidstijdenspel voor begrip en gesprek
Goede arbeidstijden zijn belangrijk voor individuele werknemers, ze helpen arbeidsbelasting verminderen. Tegelijk vraagt regelen van arbeidstijden vrijwel altijd veel overleg en onderling begrip van medewerkers en leiding. Hoe pak je dat aan? Met goede gesprekken.
Najaar 2025 organiseerde het samenwerkingsverband SPDI een slotconferentie. Daar werd een middel gepresenteerd voor zulke gesprekken. In juni 2026 is dat in definitieve versie gepubliceerd op de SPDI-site: het Arbeidstijdenspel.
SPDI heeft dit ontwikkeld in nauwe samenwerking met prof. Dr. Annet de Lange (Open Universiteit / Berenschot, foto onder).
Een voornemen wat betreft arbeidstijden van een werknemer raakt aan gezondheid, productiviteit en werk-privébalans van hemzelf én van de collega’s. Het is dus belangrijk om niet één aspect te isoleren, en wel altijd naar het geheel te kijken. Het spel beoogt het gesprek op een laagdrempelige en gelijkwaardige manier te voeren. “Niet door direct oplossingen af te dwingen, maar door samen te verkennen, begrijpen en leren.”
Het spel werkt vergelijkbaar met Triviant:
• Spelers bewegen over het speelbord aan de hand van de dobbelsteen.
• Onderweg beantwoorden zij vragen van spelkaartjes en gaan ze met elkaar in gesprek.
• Spelers verzamelen “triviantjes” (thema’s) als het ze lukt een dialoog goed te voeren.
Thema’s
De spelvragen betreffen categorieën Fysieke en sociale effecten, Bedrijfstijd en capaciteit, Inzetbaarheid en demografie, Arbeidsvoorwaarden en Kwaliteit van roosters. Verder is er een
Actiecategorie, met doe-opdrachten voor bijvoorbeeld bespreekbaar maken van een dilemma of voeren van een rollenspel.
Experimenteren
Steeds meer werkgevers proberen individuele roosters toe te passen. De ervaring wijst uit dat meer zeggenschap en diversiteit bij werktijden samengaan met meer tevredenheid bij werknemers. Diverse onderzoeken geven aan dat zelfroosteren zowel de werkgever als de werknemer voordelen biedt. De eerste ervaringen zijn vaak positief. Over de langere termijn is veel onbekend, zijn er twijfels en onzekerheden. Overduidelijk is dat een rooster zonder nadelen niet bestaat. Hoogleraar de Lange doet in haar boekje “Moderne Arbeidstijden” feitelijk een oproep aan werkgevers en HR-dienstverleners om te experimenteren. Daar geeft ze een concreet stappenplan voor. De sleutel is luisteren naar medewerkers, ruimte geven voor dialoog en samen zoeken naar oplossingen. Werkgevers die hierin investeren, plukken daar in alle opzichten de vruchten van. Dat geeft dus aanknopingspunten voor de arbosector.
KoM-kanttekening De opdrachten en vragen in het spel lijken soms wat abstract, mogelijk moeilijk voor praktisch opgeleide werknemers. Het is hoe dan ook het proberen waard.
Themapagina Arbeidstijden van de Algemene Werkgevers Vereniging Nederland.
Het visiestuk van Sociale Partners samen voor Duurzame Inzetbaarheid (SPDI).
De SPDI-Struikelmap arbeidstijden van gezamenlijke sociale partners.
Het SPDI-Arbeidstijdenspel is gratis te downloaden.
Prof. Dr. Annet de Lange, Moderne arbeidstijden - Hoe werken en leven samen veranderen; VakMediaNet, Utrecht, 2024; ISBN 9789462158962